Endometriozis Tüp Bebek Başarısını Etkiler mi?

Endometriozis, infertilite nedeniyle doktora başvuran kadınlarda sık karşılaşılan bir hastalıktır ve tüp bebek tedavisinde daha az yumurta toplanmasına yol açabilir. Buna karşın çikolata kisti olan ve olmayan kadınları karşılaştıran bir meta-analizde canlı doğum oranları benzer bulundu. Avrupa Üreme Tıbbı Derneği de yalnızca başarıyı artırmak amacıyla kist ameliyatını rutin olarak önermiyor.

Kısa cevap

Endometriozis tüp bebek başarısını hastalığın evresine göre farklı ölçülerde etkiler. Hafif evrelerde sonuçlar endometriozisi olmayan kadınlara oldukça yakındır. İleri evrelerde embriyo tutunması ve klinik gebelik oranları bir miktar düşer; ancak bu farkın canlı doğum oranına yansıyıp yansımadığı konusunda çalışmalar aynı sonuca varmıyor. Çikolata kistinde asıl mesele çoğu zaman embriyonun kendisi değil, toplanabilecek yumurta sayısıdır.

Endometriozis ile Çikolata Kisti Aynı Şey mi?

Endometriozis, rahmin içini döşeyen dokuya benzer bir dokunun rahim dışında, çoğunlukla karın zarında, yumurtalıklarda ve tüplerin çevresinde yerleşmesidir. Çikolata kisti (tıbbi adıyla endometrioma) ise bu dokunun yumurtalığın içinde oluşturduğu, koyu kahverengi sıvı dolu kisttir. Yani her çikolata kisti endometriozisin bir görünümüdür, ancak endometriozisi olan her kadında çikolata kisti bulunmaz. Bu ayrım tüp bebek açısından önemlidir; çünkü kistin varlığı ve ameliyat edilip edilmemesi, yumurtalık rezervini doğrudan etkileyebilir.

Endometriozis İnfertiliteye Nasıl Yol Açar?

Amerikan Üreme Tıbbı Derneği’ne (ASRM) göre endometriozis, infertil kadınların önemli bir kısmında görülen bir hastalıktır. Hastalığın gebeliği zorlaştırması tek bir nedene bağlı değildir; birden fazla mekanizmanın bir arada rol oynadığı düşünülüyor. Bu mekanizmaların bir kısmı tüp bebekle aşılabilirken bir kısmı tüp bebek sürecini de etkilemeye devam edebilir.

Mekanizma	Ne olur?	Tüp bebek bu sorunu aşar mı?	Kanıt düzeyi
Anatomik değişiklikler	Yapışıklıklar yumurtanın tüpe geçmesini zorlaştırır	Büyük ölçüde evet	Güçlü
Karın içinde iltihabi ortam	Sperm, yumurta ve embriyo arasındaki etkileşim bozulabilir	Kısmen	Orta ya da düşük
Yumurtalık rezervinin azalması	Kistin kendisi ve kist ameliyatı AMH’yi düşürebilir; daha az yumurta toplanır	Hayır; bu nedenle rezervin korunması önemlidir	Orta
Yumurta ve embriyo kalitesi	Bazı çalışmalarda etkilendiği bildirilmiştir	Kısmen	Düşük ve tutarsız
Rahim iç zarının embriyoyu kabulü	Embriyo tutunmasının etkilenebileceği düşünülüyor	Belirsiz	Düşük

Kadınlarda infertilitenin diğer nedenleri için kadında kısırlık (infertilite) nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.

Endometriozis Evreleri Tüp Bebek Sonucunu Nasıl Etkiler?

Endometriozis, laparoskopi sırasında görülen bulgulara göre dört evreye ayrılır. Bu sınıflandırma hastalığın yaygınlığını tanımlar; ancak ağrının şiddetini ya da gebelik şansını her zaman doğru yansıtmaz.

Evre	Tipik bulgular	Tüp bebek açısından anlamı
Evre I (minimal)	Küçük ve yüzeyel odaklar	Döllenme oranında hafif azalma; gebelik oranlarında belirgin fark yok
Evre II (hafif)	Daha fazla yüzeyel odak, hafif yapışıklık	Doğal gebelik hedefleniyorsa laparoskopi seçenek olabilir
Evre III (orta)	Çikolata kisti ve belirgin yapışıklıklar	Embriyo tutunması ve klinik gebelik oranları bir miktar düşük
Evre IV (ağır)	Büyük ya da iki taraflı kistler, yaygın yapışıklık	Evre III’e benzer; yumurtalık rezervi ve zaman daha belirleyici olur

Endometriozis doğurganlık indeksi (EFI)

Evrelerin gebelik şansını tek başına öngörememesi nedeniyle Endometriozis Doğurganlık İndeksi (EFI) adlı ayrı bir puanlama geliştirildi. EFI; kadının yaşını, infertilitenin süresini, daha önce gebelik olup olmadığını ve ameliyat sırasında tüpler ile yumurtalıkların durumunu birlikte değerlendirir. Avrupa Üreme Tıbbı Derneği (ESHRE), ameliyat sonrasında doğal yoldan gebelik şansını tahmin etmek için bu indeksin kullanılmasını önerir.

Evrelere göre tüp bebek sonuçları: Araştırmalar ne diyor?

Aşağıdaki tablo, endometriozisi olan kadınları endometriozisi olmayan kadınlarla karşılaştıran meta-analizlerin sonuçlarını özetler. Tablodaki bulgular merkezimize ait değildir.

Grup	Bulgu	Kaynak
Evre I ve II	Döllenme oranı yaklaşık %7 daha düşük; embriyo tutunması, klinik gebelik ve canlı doğumda anlamlı fark yok	Harb 2013 (27 çalışma, 8.984 kadın)
Evre III ve IV	Embriyo tutunması ve klinik gebelik oranları yaklaşık %21 daha düşük	Harb 2013
Evre III ve IV, canlı doğum	Bir meta-analizde anlamlı fark görülmedi, diğerinde daha düşük bulundu	Harb 2013; Hamdan 2015 (Obstet Gynecol)
Çikolata kisti	Daha az yumurta toplanması ve daha sık siklus iptali; canlı doğum oranı benzer	Hamdan 2015 (Hum Reprod Update)

Çikolata Kisti Varsa: Önce Ameliyat mı, Doğrudan Tüp Bebek mi?

Çikolata kisti tanısı alan kadınların en sık sorduğu soru, tüp bebekten önce kistin alınıp alınmaması gerektiğidir. Uzun yıllar boyunca kistin tüp bebek öncesinde ameliyatla alınması yaygın bir uygulamaydı. Güncel kanıtlar ise bu yaklaşımın her hasta için doğru olmadığını gösteriyor.

Kılavuzlar ne öneriyor?

Avrupa Üreme Tıbbı Derneği’nin 2022 tarihli endometriozis kılavuzu, yalnızca tüp bebek başarısını artırmak amacıyla çikolata kistinin ameliyatla alınmasını rutin olarak önermiyor. Bu öneri, ameliyatın canlı doğum oranını artırdığına dair kanıt bulunmamasına ve ameliyatın yumurtalık rezervini azaltabilmesine dayanıyor. Ameliyat edilmiş ve edilmemiş kistlerle yapılan tüp bebek tedavilerini karşılaştıran meta-analizde de canlı doğum oranları arasında fark bulunmadı.

Kist ameliyatı AMH’yi ne kadar düşürür?

Çikolata kisti yumurtalık dokusuna yapışık olduğu için ameliyat sırasında kistle birlikte sağlam yumurtalık dokusunun bir kısmı da alınabilir. Sekiz çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, ameliyattan sonra AMH değerinin ortalama 1,13 ng/mL düştüğü görüldü. Daha yeni bir meta-analizde ise AMH’deki azalmanın izlem süresine göre %35 ile %54 arasında değiştiği bildirildi. AMH’si zaten düşük olan, ileri yaştaki ya da daha önce kist ameliyatı geçirmiş kadınlarda bu kayıp daha belirleyici hale gelir. Yumurtalık rezervi hakkında bilgi için düşük over rezervi sayfamıza bakabilirsiniz.

Ameliyatın gündeme geldiği durumlar

Karar her hasta için ayrı verilir. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan durumlarda hangi yaklaşımın öne çıktığını özetler.

Durum	Öne çıkan yaklaşım	Gerekçe
Kist ağrı yapmıyor ve tipik görünümde, tüp bebek planlanıyor	Doğrudan tüp bebek	Ameliyat başarıyı artırmaz, rezervi azaltabilir
AMH düşük, kadın ileri yaşta, kistler iki taraflı ya da daha önce kist ameliyatı yapılmış	Doğrudan tüp bebek	Kalan rezervin korunması önceliklidir
İlaçla kontrol edilemeyen ağrı	Ameliyat düşünülebilir	Yaşam kalitesinin iyileştirilmesi
Kist yumurta toplama işlemi sırasında foliküllere ulaşmayı engelliyor	Ameliyat ya da başka bir girişim düşünülebilir	Yumurta toplanabilmesi
Ultrasonda kuşkulu görünüm	Ameliyat ya da ileri inceleme	Tanının netleştirilmesi

Ameliyattan önce yumurta ya da embriyo dondurma

Yumurtalıklarda yaygın endometriozis bulunan ve ameliyat planlanan kadınlarda, ESHRE kılavuzu ameliyattan önce yumurta ya da embriyo dondurmanın artılarının ve eksilerinin konuşulmasını önerir. Bu sayede ameliyat sonrasında rezerv azalsa bile daha önce dondurulmuş yumurtalar ya da embriyolar kullanılabilir. Ayrıntılar için yumurta dondurma ve embriyo dondurma sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Hafif endometriozde laparoskopi doğal gebeliği artırır mı?

Hafif evre endometriozisi olan ve tüp bebek yerine doğal gebelik hedefleyen kadınlarda durum farklıdır. Cochrane’in 2020 tarihli derlemesine göre bu kadınlarda endometriozis odaklarının laparoskopiyle temizlenmesi, ultrasonla doğrulanan gebelik oranını artırıyor. ESHRE de bu seçeneğin hastalara sunulabileceğini belirtiyor.

Çikolata Kisti Yumurta Kalitesini Bozar mı?

Çikolata kistinde ön plana çıkan sorun genellikle yumurtanın kalitesinden çok sayısıdır. Kistin kendisi ve özellikle geçirilen kist ameliyatları, tüp bebek sırasında toplanabilecek yumurta sayısını azaltabilir. Kalite açısından ise tablo daha iyimser: Endometriozisi olan ve olmayan kadınları karşılaştıran 2021 tarihli bir meta-analizde yüksek kaliteli embriyo oranı iki grupta benzer bulundu; bu sonuç ileri evre endometriozisi olan kadınlar için de geçerliydi. Embriyoların nasıl değerlendirildiğini embriyo kalitesi nedir yazımızda anlatıyoruz.

Endometriozis Embriyo Tutunmasını Engeller mi?

Endometriozisin embriyo tutunmasını tamamen engellediği düşüncesi doğru değildir; hiç etkilemediği düşüncesi de kanıtlarla tam olarak örtüşmüyor. Yapılan çeşitli çalışmalarda ileri evre endometriozisi olan kadınlarda embriyo tutunması oranının yaklaşık %21 daha düşük olduğu görüldü. Embriyo kalitesinin çoğu çalışmada benzer olması, bu farkın bir kısmının rahim iç zarının embriyoyu kabul etme yeteneğiyle ilgili olabileceğini düşündürüyor. Ancak bu konudaki kanıtlar hâlâ sınırlıdır.

Hafif evre endometriozde ise embriyo tutunması oranı endometriozisi olmayan kadınlarla benzerdir. Rahim iç zarının hazırlığı hakkında endometrium kalınlığı kaç olmalı, tutunma süreci hakkında ise tüp bebek tedavisinde geç tutunma yazılarımıza bakabilirsiniz.

Endometrioziste Tüp Bebek Protokolü ve Transfer Seçimi

Endometriozisi olan kadınlarda tüp bebek tedavisinin nasıl planlanacağı konusunda uzun yıllar boyunca uygulanan bazı yaklaşımlar, son yıllarda yapılan çalışmalarla değişti. Aşağıdaki tablo, sık sorulan seçenekleri ve bunların arkasındaki kanıtı özetler.

Seçenek	Yaygın beklenti	Kanıt ne gösteriyor?	ESHRE 2022 görüşü
Tüp bebek öncesinde üç ay ya da daha uzun süre GnRH agonisti	Gebelik şansını artırır	2019 Cochrane derlemesinde canlı doğuma etkisi belirsiz bulundu	Rutin olarak önerilmez
Tüp bebek öncesinde dienogest ya da doğum kontrol hapı	Gebelik şansını artırır	Yeterli kanıt yok	Kanıt yetersiz
Antagonist ya da agonist protokol	Biri diğerinden üstündür	Belirgin bir üstünlük gösterilmedi	İkisi de kullanılabilir
Tüm embriyoların dondurulması	Başarıyı artırır	Endometriozise özgü randomize çalışma yok; gözlemsel veriler çelişkili	Rutin bir öneri yok

Tüp bebekten önce “üç ay iğne” gerekli mi?

Uzun süreli GnRH agonisti tedavisi, endometriozisi baskılamak amacıyla yıllarca tüp bebek öncesinde uygulandı. 2006 tarihli bir Cochrane derlemesi bu tedavinin faydalı olabileceğini öne sürmüştü. Sekiz randomize çalışmayı kapsayan 2019 güncellemesi ise canlı doğum oranına etkisinin belirsiz olduğunu gösterdi. ESHRE de bu nedenle uzun süreli GnRH agonisti tedavisini yalnızca tüp bebek başarısını artırmak amacıyla önermiyor. Ağrı kontrolü gibi başka gerekçelerle ilaç tedavisi kullanılması ise ayrı bir konudur.

Dondurulmuş embriyo transferi daha mı başarılı?

Endometriozisi olan kadınlarda embriyoların dondurulup sonraki bir siklusta transfer edilmesinin daha iyi sonuç verdiği zaman zaman ileri sürülüyor. Bazı gözlemsel çalışmalarda dondurulmuş transfer lehine sonuçlar bulundu; başka çalışmalarda ise fark görülmedi. Endometriozisi olan kadınlarda taze ve dondurulmuş transferi karşılaştıran randomize bir çalışma bulunmadığı için karar hastaya göre verilir. Dondurulmuş transfer öncesi rahim hazırlığı için dondurulmuş embriyo transferi ve doğal siklus FET mi ilaçlı FET mi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tüp bebek tedavisi endometriozisi alevlendirir mi?

Yumurtalık uyarımı sırasında östrojen düzeyi yükseldiği için bu soru sık soruluyor. ESHRE kılavuzuna göre tüp bebek tedavisinin endometriozisin tekrarlama riskini artırdığına dair bir kanıt yoktur ve hastalar bu konuda rahatlatılabilir.

Adenomyozis Endometriozisten Farklıdır

Adenomyozis sıklıkla endometriozisle karıştırılır; ancak iki hastalık farklı yerlerde ortaya çıkar. Endometriozis rahim dışındaki dokularda görülürken adenomyozis, rahim iç zarına benzer dokunun rahmin kas tabakası içine yerleşmesidir. Bir kadında iki hastalık birlikte de bulunabilir. Dokuz çalışmayı birleştiren bir meta-analizde adenomyozisi olan kadınlarda tüp bebek sonrası klinik gebelik oranının yaklaşık %28 daha düşük, düşük riskinin ise yaklaşık iki kat daha yüksek olduğu görüldü. Bu nedenle adenomyozisin varlığı tüp bebek planlamasında ayrıca değerlendirilir.

Endometriozisle Gebelik: Düşük ve Diğer Riskler

Endometriozisi olan kadınlarda gebelik gerçekleştikten sonra bazı durumlar daha sık görülüyor. 2018 tarihli bir meta-analizde, üremeye yardımcı tedaviyle gebe kalan endometriozisli kadınlarda plasentanın rahim ağzını örtmesi (plasenta previa) riskinin yaklaşık üç kat arttığı bulundu. 2021 tarihli başka bir meta-analizde de düşük riskinin yaklaşık %31, gebelikte yüksek tansiyon riskinin ise yaklaşık %30 daha yüksek olduğu bildirildi. Bu riskler endometriozisli her kadında sorun yaşanacağı anlamına gelmez; ancak gebeliğin bu bilgiler göz önünde bulundurularak takip edilmesini gerektirir.

Endometriozis ve Tüp Bebek Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

Yaygın inanış	Kanıtlar ne söylüyor?
Çikolata kisti tüp bebekten önce mutlaka alınmalıdır.	Rutin olarak önerilmez; ağrı, yumurtaya ulaşmayı engelleme ya da kuşkulu görünüm varsa düşünülür.
Çikolata kisti varken tüp bebek tutmaz.	Çikolata kisti olan kadınlarda canlı doğum oranı diğerleriyle benzer bulunmuştur.
Endometriozis tüp bebeği hiç etkilemez.	İleri evrelerde embriyo tutunması ve klinik gebelik oranları bir miktar düşüktür.
Kist ameliyatı yumurtalığa zarar vermez.	Ameliyat sonrası AMH değerinde belirgin düşüş görülebilir.
Tüp bebekten önce üç ay iğne yapılması şarttır.	Uzun süreli GnRH agonisti tedavisi rutin olarak önerilmez.
Endometriozis yumurta kalitesini her zaman bozar.	Yüksek kaliteli embriyo oranı çoğu çalışmada benzer bulunmuştur.
Dondurulmuş transfer endometrioziste her zaman daha iyidir.	Bu konuda randomize çalışma yoktur; karar kişiye göre verilir.
Adenomyozis ile endometriozis aynı hastalıktır.	Farklı yerlerde görülürler ve tüp bebeğe etkileri ayrı değerlendirilir.

Centrum’da Endometriozis ve Tüp Bebek Tedavisi

Centrum Tüp Bebek Merkezi’nde endometriozisi olan hastaların tedavisi planlanırken hastalığın evresi, çikolata kistinin boyutu ve yeri, AMH değeri, yaş ve daha önce geçirilen ameliyatlar birlikte değerlendirilir. Ameliyatın mı yoksa doğrudan tüp bebeğin mi daha uygun olduğuna, her hastanın kendi durumu göz önünde bulundurularak karar verilir.

Sorularınız için randevu alabilir veya doktorlarımızı tanıyabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Endometriozisle tüp bebek tutar mı?

Evet, endometriozisi olan birçok kadın tüp bebekle gebe kalır. Hafif evrelerde sonuçlar endometriozisi olmayan kadınlara yakındır. İleri evrelerde embriyo tutunması ve klinik gebelik oranları bir miktar düşük olabilir.

Çikolata kisti varken tüp bebek yapılabilir mi?

Yapılabilir. Kist ağrıya yol açmıyorsa, kuşkulu bir görünümü yoksa ve yumurta toplama işlemini engellemiyorsa tüp bebek çoğu zaman kist alınmadan uygulanır.

Çikolata kisti ameliyatı AMH’yi düşürür mü?

Düşürebilir. Meta-analizlerde ameliyattan sonra AMH değerinin belirgin şekilde azaldığı görülmüştür. Bu düşüş, iki taraflı kistlerde ve tekrarlayan ameliyatlarda daha fazla olabilir.

Evre 4 endometriozisle hamile kalınır mı?

Kalınabilir. İleri evre endometriozisi olan kadınlarda doğal gebelik ihtimali azalır; tüp bebek bu kadınlarda önemli bir tedavi seçeneğidir. Başarıyı belirleyen başlıca etkenler yaş ve yumurtalık rezervidir.

Endometriozis embriyonun tutunmasını engeller mi?

Tamamen engellemez. İleri evrelerde embriyo tutunması oranı bir miktar düşük bulunmuştur; hafif evrelerde ise belirgin bir fark yoktur.

Tüp bebek tedavisi endometriozisi alevlendirir mi?

ESHRE kılavuzuna göre tüp bebek tedavisinin endometriozisin tekrarlama riskini artırdığına dair bir kanıt yoktur.

Dienogest kullanırken tüp bebeğe başlanabilir mi?

Dienogest bir progestin olduğu için kullanım sırasında yumurtlamayı baskılar; tüp bebek tedavisine başlamadan önce doktorunuz ilacın ne zaman bırakılacağını planlar. Tüp bebek başarısını artırmak amacıyla önceden dienogest kullanılmasının faydası ise kanıtlanmamıştır.

Endometriozis düşük riskini artırır mı?

Çok sayıda çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren araştırmalarda endometriozisi olan kadınlarda düşük riskinin bir miktar arttığı bildirilmiştir. Bu nedenle gebeliğin dikkatle takip edilmesi önerilir.

Kaynakça

Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O ve ark. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009. doi:10.1093/hropen/hoac009
Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Endometriosis and infertility: a committee opinion. Fertil Steril. 2012;98(3):591–598. doi:10.1016/j.fertnstert.2012.05.031
American Society for Reproductive Medicine. Revised American Society for Reproductive Medicine classification of endometriosis: 1996. Fertil Steril. 1997;67(5):817–821. doi:10.1016/S0015-0282(97)81391-X
Adamson GD, Pasta DJ. Endometriosis fertility index: the new, validated endometriosis staging system. Fertil Steril. 2010;94(5):1609–1615. doi:10.1016/j.fertnstert.2009.09.035
Harb HM, Gallos ID, Chu J, Harb M, Coomarasamy A. The effect of endometriosis on in vitro fertilisation outcome: a systematic review and meta-analysis. BJOG. 2013;120(11):1308–1320. doi:10.1111/1471-0528.12366
Hamdan M, Omar SZ, Dunselman G, Cheong Y. Influence of endometriosis on assisted reproductive technology outcomes: a systematic review and meta-analysis. Obstet Gynecol. 2015;125(1):79–88. doi:10.1097/AOG.0000000000000592
Hamdan M, Dunselman G, Li TC, Cheong Y. The impact of endometrioma on IVF/ICSI outcomes: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2015;21(6):809–825. doi:10.1093/humupd/dmv035
Raffi F, Metwally M, Amer S. The impact of excision of ovarian endometrioma on ovarian reserve: a systematic review and meta-analysis. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(9):3146–3154. doi:10.1210/jc.2012-1558
Younis JS, Shapso N, Ben-Sira Y, Nelson SM, Izhaki I. Endometrioma surgery—a systematic review and meta-analysis of the effect on antral follicle count and anti-Müllerian hormone. Am J Obstet Gynecol. 2022;226(1):33–51.e7.
Bafort C, Beebeejaun Y, Tomassetti C, Bosteels J, Duffy JMN. Laparoscopic surgery for endometriosis. Cochrane Database Syst Rev. 2020;10:CD011031. doi:10.1002/14651858.CD011031.pub3
Georgiou EX, Melo P, Baker PE ve ark. Long-term GnRH agonist therapy before in vitro fertilisation (IVF) for improving fertility outcomes in women with endometriosis. Cochrane Database Syst Rev. 2019;11:CD013240. doi:10.1002/14651858.CD013240.pub2
Dongye, H., Ji, X. ve ark. The impact of endometriosis on embryo quality in in-vitro fertilization/intracytoplasmic sperm injection: a systematic review and meta-analysis. Front Med. 2021. PMID: 34150804
Vercellini P, Consonni D, Dridi D ve ark. Uterine adenomyosis and in vitro fertilization outcome: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod. 2014;29(5):964–977. doi:10.1093/humrep/deu041
Lalani S, Choudhry AJ, Firth B ve ark. Endometriosis and adverse maternal, fetal and neonatal outcomes, a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod. 2018;33(10):1854–1865. doi:10.1093/humrep/dey269
Wang, J. Q., Zhang, J. M., Qian, B., Adverse pregnancy outcomes for women with endometriosis: a systematic review and meta-analysis. Ginekol Pol. 2024; 95(9): 668-676. doi: 10.5603/GP.a2021.0081. Epub 2021 Sep 20. PMID: 34541648.
Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 30.09.2014, Sayı: 29135.